Flightmet
Gökyüzünde uçan bir uçağın arkasında uzun beyaz çizgiler görmüşsünüzdür. Kimileri bunlara “chemtrail” diyerek gizemli bir kimyasal püskürtme iddiasında bulunuyor. Peki gerçekte ne oluyor?
Contrail Nedir?
Bu izlerin asıl adı contrail, yani “kondens izi”. Jet motorları çalışırken yanma sonucu su buharı ve minik partiküller çıkar. Uçaklar yüksek irtifada, çok soğuk ve nemli bir hava katmanından geçerken bu su buharı anında buz kristallerine dönüşür. Sonuç: gökyüzünde ince, beyaz bir bulut şeridi.
Neden Bazıları Hemen Kaybolurken Bazıları Saatlerce Kalıyor?
Havanın nem oranı düşükse contrail birkaç dakika içinde dağılır. Ancak hava nemliyse bu izler kalıcı olur ve zamanla yayılıp ince bir bulut tabakası hâline gelebilir. Bu kalıcı izler “contrail-cirrus” adı verilen yapay bulutları oluşturur.
İklim Üzerindeki Etkileri
Contrail’ler gündüzleri gelen güneş ışığını bir miktar yansıtarak hafif soğutma yaratabilir. Fakat geceleri, Dünya’dan uzaya kaçan ısıyı hapseder ve bu da net olarak ısınmaya yol açar. Uzmanlar, uzun vadede bu etkinin uçakların saldığı karbondioksit kadar önemli olabileceğini belirtiyor.
Türkiye’de ne zaman daha sık görürüz?
Contrail ’ler her mevsim oluşabilir ama Türkiye’de en çok sonbahar, kış ve ilkbahar aylarında (yaklaşık Ekim–Nisan arası) göze çarpar. Çünkü uçakların seyir irtifası olan 8–12 km yükseklikte bu dönemde hava çok soğuk ve yeterince nemli olur; -40 °C civarındaki bu koşullar da izlerin uzun süre kalmasına olanak verir.
Yaz aylarında ise üst seviye genelde daha kuru ve biraz daha sıcak olduğu için bu beyaz çizgiler ya hiç oluşmaz ya da daha kısa ömürlüdür. Karadeniz ve Marmara bölgeleri kışın üst seviyede nispeten daha nemli olduğundan izler burada biraz daha belirgin olabilir.
Chemtrail Söylentileri
İnternette sıkça karşılaşılan “chemtrail” komplo teorisi, bu izlerin hükümetler tarafından zehirli kimyasal püskürtme amacıyla bırakıldığını öne sürer. Bilim dünyası ise bu iddiaları destekleyen hiçbir güvenilir kanıt bulunmadığını vurgular. Gördüğümüz izler sadece su buharının buz kristallerine dönüşmüş hâlidir.
Kaldı ki, birileri gerçekten insanları uçakla zehirlemek istese bunu herkesin gözü önünde, gökyüzünde saatlerce asılı kalan beyaz izlerle yapmayı tercih eder miydi?
Ülkemizde de bu yönde söylemlerle sıkça karşılaşılmakta. Sosyal medyada, özellikle bazı ülkelere özgü zehirleme çalışmaları yapıldığı iddiaları dolaşsa da durum böyle değildir. Örneğin aşağıda Amerika Birleşik Devletleri’nin güneyinde gerçekleşen uçuşlara ait contrail izlerinin ne kadar yoğun olduğu kolaylıkla görülebilir. Eğer gerçekten “ülkemize özel” bir spreyleme söz konusu olsaydı, aynı durumun ABD gibi ülkeler için de geçerli olması gerekirdi.
Kısacası: Gökyüzünde gördüğümüz bu beyaz şeritler gizemli bir kimyasal operasyon değil, yüksek irtifadaki doğa ve teknoloji birlikteliğinin sonucu. Hem havacılık hem de iklim bilimciler bu “buz bulutlarını” anlamak ve olası ısınma etkilerini azaltmak için çalışıyor.
Aşağıda konuyla ilgili bazı teorilere örnekler verilmiş olup bu teorilerle ilgili Prof. Dr. Mikdat Kadıoğlu ‘nun X paylaşımı son noktayı koymaktadır.
Meraklısı için aşağıda “Contrail – Uçak İzi” ile ilgili daha açıklayıcı bilgiler verilmiştir.
Contrail (Kondens İzi) Nedir?
Contrail (kondens izi), yüksek irtifada uçan bir uçağın arkasında oluşan ince, çizgisel bulutlardır. Temel olarak jet motorundan çıkan su buharının soğuk ve nemli atmosfer koşullarında yoğunlaşarak ve/veya buz kristallerine donarak görünür hale gelmesiyle oluşur — yani teknik olarak bunlar uçak tarafından oluşturulan küçük buz bulutlarıdır. NASA ve diğer kurumlar bu tanımı destekler. NASA, EarthData
Nasıl oluşurlar — fiziksel süreç (adım adım)
- Egzoz ve su buharı: Jet motorları yanma sonucu su buharı ve partiküller (ör. sülfat, siyah karbon partikülleri ve diğer yakıt kaynaklı partiküller) salar.
- Soğuk ve nemli ortam: Eğer uçak, çevresindeki havanın sıcaklığının çok düşük ve bağıl nemin yüksek olduğu bir katmandan (özellikle buz süpersaturasyonu olan katmanlar) geçiyorsa, egzozdaki su buharı hızla yoğunlaşır ve buz kristallerine dönüşür.
- Yoğunlaşma çekirdekleri: Egzoz partikülleri, buz kristallerinin etrafında yoğunlaşma çekirdeği (nükleasyon merkezi) işlevi görür; bu da contrail oluşumunu kolaylaştırır.
- Kısa ömürlü vs. kalıcı: Eğer ortam kuruysa oluşan izler çabucak dağılır (kısa ömürlü contrail). Eğer ortam nemliyse ve özellikle “ice-supersaturated regions” (buz süpersaturasyonu) mevcutsa contrail kalıcı olabilir ve zamanla yayılarak contrail-sirus adı verilen genişlemiş ince bulut tabakaları oluşturabilir. Bu ayrım önemlidir çünkü sadece kalıcı/uzun süreli izlerin iklim üzerinde anlamlı bir radyatif etkisi olur. NASA, IATA
Contrail türleri (özet)
- Kısa ömürlü contrail: Hemen yok olur, iklim etkisi yok ya da ihmal edilebilir.
- Kalıcı (persistent) contrail: Saatlerce kalabilir ve zamanla yayılarak daha geniş cirrus benzeri bulut örtüsü oluşturabilir — bu türlerin iklim etkileri önemlidir. IATA
İklim etkileri — neden önemli?
Contrail’ler, doğal bulutlara benzer şekilde hem güneşten gelen kısa dalga radyasyonu yansıtabilir (soğutucu etki, gündüz daha belirgin) hem de Dünya’dan atmosfere çıkan uzun dalga (infrared) radyasyonu tutabilir (ısınma etkisi, gece daha belirgin). Net etki; oluşum zamanına (gündüz/gece), bulutun optik özelliklerine, alan kaplamasına ve süresine bağlıdır. Birçok çalışma, contrail cirrus’un havacılığın CO₂ dışı en önemli kısa vadeli iklim etkisi bile olabileceğini göstermektedir — bazı güncel modeller ve hesaplamalar contrail kaynaklı radyatif zorlamanın (RF) uçak CO₂’sinin etkisiyle kıyaslanabilir veya onu aşan bir katkı olabileceğini öne sürüyor. Örneğin bölgesel/ küresel çalışmalarda contrail RF’in anlamlı olduğu raporlanmıştır. acp.copernicus.org, acp.copernicus.org?
Niceliksel bulgular — nelere bakıldı (kısa)
- Son çalışmalarda (2019–2021 ve bölgesel analizler) contrail’lerin küresel ve bölgesel radyatif zorlamaya belirgin katkısı olduğuna dair sayısal tahminler yayınlandı; bazı güncel çalışmalara göre contrail cirrus, havacılığın toplam etkisinde büyük paya sahip olabiliyor. Ancak sayısal değerler model, giriş verisi (uçuş yolları, motor emisyonu, atmosfer verisi) ve hesaplama yöntemiyle değişir. acp.copernicus.org, acp.copernicus.org?
Contrail’lerin büyümesi ve 2023→2024 artışı örnek çalışma
MSG uydu gözlemleriyle yapılan iki haftalık analiz, gece contrail’lerinin gündüze göre daha baskın olabileceği ve bu nedenle günlük net ısınma etkisinin ortaya çıkabileceği gibi sonuçlar bulunabiliyor. Ayrıca yıllar arasında (ör. 2023 → 2024) contrail alanı ve CRF’de artış gözlenmesi, uçuş trafiği, hava koşulları ve motor/yakıt bileşimi gibi faktörlerle ilişkili olabilir — bu eğilimlerin devam edip etmeyeceği daha geniş veri ve analiz gerektirir. NASA Earthdata, acp.copernicus.org
“Chemtrails” (spreyleme/zehirleme) iddiaları — bilim ne diyor?
İnternette dolaşan “chemtrails” iddiası: bazı kişilerin, uzun süre kalan veya yaygın görülen contrail’lerin aslında hükümetler/şirketler tarafından kimyasal/biyolojik ajanlar veya zihin kontrolü/iklim manipülasyonu amacıyla bilinçli olarak püskürtüldüğü yönündeki komplo teorisidir. Bilimsel ve kurumsal değerlendirme şunları söyler:
- Bu iddiaları destekleyen güvenilir, yinelenebilir ve doğrulanmış kanıt bulunmamaktadır. Uzman kuruluşlar, atmosfer bilimciler, havacılık otoriteleri ve araştırma kurumları contrail’leri fiziksel süreçlerle (egzoz suyu + soğuk nemli hava) açıklamaktadır. Nature, Aero Society, Wikipedia
- Komplo teorilerinin sıkça ileri sürdüğü “izlerin farklı renk, süre, kalınlık göstermesi” gibi gözlemler; farklı motor tipleri, yükseklik, hava katmanının nem profili, güneş açısı, optik etkileşimler ve fotoğraf/video perspektifi gibi doğal sebeplerle açıklanabilir. Royal Aeronautical Society
- Resmi kurumların ve incelemelerin (ör. atmosfer bilimciler, EPA/NOAA şeklindeki kurumlar) yaptığı açıklamalar, yüksek irtifada kimyasal püskürtme programı olduğuna dair kanıt olmadığını belirtir. Ayrıca düşük irtifada tarım ilaçlama veya yangın söndürme için uçakla kullanılan uygulamalar farklıdır ve bunlar açık, belgelidir. The Guardian, Wikipedia
Sağlık endişeleri — contrail’ler insan sağlığına zararlı mı?
- Contrail’ler esasen ince buz kristallerinden oluşan bulutlardır; doğrudan solunduğunda insan sağlığı üzerinde biyolojik veya kimyasal zarar oluşturduklarına dair bilimsel kanıt yoktur.
- Uçak emisyonlarının içerdiği parçacıklar (PM, siyah karbon vb.) ve NOx gibi gazlar yer seviyesine indiğinde sağlık açısından sorun yaratabilir; fakat contrail’lerin kendisinin şehirde solunan hava gibi doğrudan bir toksisite kaynağı sayılması doğru değildir. Konuyla ilgili araştırmalarda emisyonların yerel hava kalitesine etkisi ayrı bir tartışma konusudur. IATA
Gözlem, izleme ve araştırma yöntemleri
- Uydu görüntüleri (örn. MSG, MODIS): Contrail’lerin geniş alanlarda tespiti ve kaplama hesapları için kullanılır.
- ADS-B ve uçuş trajesi verileri: Hangi uçakların nerede uçtuğunu ve potansiyel contrail oluşum alanlarını ilişkilendirmek için.
- Hava durumu reanalizleri ve sondaj verileri: Atmosferik sıcaklık, nem ve süpersaturasyon durumlarını belirlemek için.
- Modelleme çalışmaları: Contrail oluşumu, yayılması ve radyatif etkilerini sayısal olarak tahmin etmek için çeşitli iklim ve mikrofizik modelleri; bu alandaki belirsizlikleri azaltmak için model geliştirme devam ediyor. Birleşik ulusal ve uluslararası programlar da koordinasyonla araştırma yapıyor. acp.copernicus.org, NASA
Azaltma (mitigasyon) ve politika seçenekleri
- Uçuş yollarında küçük sapmalar: Özellikle yüksek katkı sağlayan bazı uçuş rotalarını/irtifalarını değiştirmek (özellikle buz süpersaturasyonu bölgelerinden kaçınmak) ile contrail oluşumu engellenebilir veya azaltılabilir. Bazı çalışmalarda az sayıda uçuşun, toplam contrail ısınmasının büyük kısmından sorumlu olduğu gösterildi; hedefli rotalama etkili olabilir. GreenAir News
- Yakıt ve motor teknolojisi: Yakıt bileşiminin (örn. aromatik içerik azaltımı, SAF kullanımı) ve motor yanma özelliklerinin değişmesi, egzoz partikül yükünü azaltarak contrail oluşumunu etkileyebilir. NASA ve sanayi iş birlikleri bu konuyu test ediyor. NASA, Ge Aerospace
- Operasyonel uygulamalar ve planlama: Uçuş planlama sırasında meteo-verilerin contrail-oluşma riskini hesaplayıp yönlendirme yapmak mümkün; ancak bunun yakıt maliyeti, işleticiler ve hava trafik yönetimi üzerindeki etkileri değerlendirilmelidir.
- Politika ve düzenleme: Non-CO₂ etkilerinin iklim hedeflerine dahil edilmesi, teşviklerin/kuralların oluşturulması ve araştırmaya yatırım politikaları önemli. Ulusal/uluslararası kurumlar (ICAO, IATA, yerel sivil havacılık otoriteleri) bu konuyu giderek daha fazla gündemine alıyor. IATA, Nationalacademies
Güvenilir kaynaklara yönelik kısa not (neden internetteki her şey doğru değil?)
- İnternetteki iddiaları değerlendirirken: kaynağın niteliği, çalışmanın yinelenebilirliği, veri açıklığı (ör. hangi tarih/uydu/veri kullanıldı), ve hakemli yayın olup olmadığına dikkat etmek gerekir.
- Bilimsel konsensus ve resmi kurum açıklamaları (NASA, IPCC, hakemli dergiler vs.) genelde sorunun teknik yönünü en iyi özetleyen kaynaklardır. İşaret ettiğim çalışmalar ve derlemeler bu nedenle önem taşıyor. NASA, IPCC, acp.copernicus.org
Özet
- Contrail’ler uçak egzozundan çıkan su buharının soğuk ve nemli havada yoğunlaşmasıyla oluşan buz bulutlarıdır. NASA
- Sadece kalıcı ve yayılma eğiliminde olan contrail’ler iklim üzerinde önemli bir radyatif etkiye sahiptir; gündüz soğutma, gece ısınma etkileri mümkündür ve net etki zamana bağlıdır. acp.copernicus.org, acp.copernicus.org?
- “Chemtrails” iddiaları bilimsel olarak desteklenmemiştir; uzman kurumlar ve araştırmalar bu iddiaları çürütmektedir. Nature, Wikipedia
- Azaltma yöntemleri arasında rotalama, yakıt/motor iyileştirmeleri ve politika/operasyonel önlemler bulunur; bunlar üzerinde aktif çalışmalar ve uçuş testleri devam ediyor. NASA, Ge Aerospace, GreenAirNews
